In het najaar van 1959 meldden allerlei kranten dat er in Egypte een oud evangelie was gevonden: het evangelie van Thomas. In meer dan 100 uitspraken was Jezus daarin aan het woord. Een deel van die uitspraken was al bekend uit de evangeliën die in de bijbel staan en uit andere oude teksten, maar een groot deel ervan was onbekend. Boven dat evangelie stond dat het de geheime woorden van Jezus bevatte, die door Didymus Judas Thomas waren opgeschreven.

Didymus is het Griekse woord voor tweeling, en Thomas is het Aramese woord voor tweeling. Er stond dus boven dit geheime evangelie dat het was geschreven door Judas de Tweeling. Hiermee is dezelfde persoon bedoeld als Thomas die in de bijbelse evangeliën voorkomt. Hij is daar een leerling van Jezus.

Wat staat er in dit evangelie? En in welke taal is het geschreven? Om op de taal in te gaan: het is bewaard gebleven in het Koptisch, de oude taal van Egypte. Maar die Koptische tekst is een vertaling uit het Grieks. Dat was de wereldtaal van die tijd, zoals het Engels nu.

Dit evangelie ziet er anders uit dan de evangeliën die in de bijbel staan. Er staat niets in over Jezus’ geboorte, en niets over wonderen die hij heeft gedaan. Ook zijn dood aan het kruis en zijn opstanding uit de dood worden niet vermeld. Wel heet Jezus er “de Levende”. Dat betekent dat hij leeft, ook al is hij niet meer lijfelijk in ons midden.

Zelfkennis
Dit evangelie leert dat je moet streven naar zelfkennis. Die zelfkennis is niet hetzelfde als wat psychologen van onze tijd daarmee bedoelen. Het gaat erom dat je je ervan bewust wordt, dat je uit een andere, hogere wereld afkomstig bent. Je mag weten dat je uit het hemelse licht komt en dat je een uitverkoren kind van God bent. In die wereld van het licht bestond nog niet de tweedeling tussen mannen en vrouwen. Iedereen verenigde daar het mannelijke en het vrouwelijke nog in zich. Pas in het aardse leven komt dat onderscheid tot stand. In dit leven gaat het erom, dat je die scheiding overwint en weer één wordt. Het gaat er dus niet om dat je rijk aan geld en goederen wordt, of dat je trouwt en kinderen krijgt. Het gaat erom dat je innerlijk rijk wordt, doordat je het ware inzicht verwerft. Daarnaar moet een mens op zoek gaan. Wie dat inzicht verwerft, zal Gods koninkrijk vinden en zal na dit leven daarnaar terugkeren. Zo luidt één van de uitspraken (49):

Gelukkig de eenlingen en de uitverkorenen,
want jullie zullen het koninkrijk vinden.
Want daar komen jullie vandaan
en daar keren jullie naar terug.

Omdat kleine kinderen nog maar pas uit die hoge lichtwereld zijn gekomen en nog niet seksueel actief zijn, staan zij symbool voor de onbedorven toestand van voor dit leven. Zo horen we (4):

Een bejaarde man zal niet aarzelen
een zuigeling van zeven dagen te vragen
over de plaats van het leven
en hij zal leven.
Want vele eersten zullen laatsten zijn
en zij zullen één worden.

Raadselachtig
Veel spreuken in dit evangelie zijn raadselachtig. Dat is ook zo bedoeld. Het gaat erom dat wie ze leest of hoort, op zoek gaat naar de uitleg. Die uitleg is niet een zaak van het verstand, maar van innerlijke kennis. Het is onmogelijk die kennis precies onder woorden te brengen. Zo wordt er verteld dat Jezus eens drie woorden tegen Thomas zei. De andere leerlingen vroegen Thomas wat Jezus had gezegd. Thomas zei toen (13):

Als ik jullie één van de woorden zeg
die hij mij heeft gezegd,
dan zullen jullie stenen nemen
en die naar mij werpen,
en vuur zal uit de stenen komen
en jullie verbranden.

Dit betekent dat Jezus’ andere leerlingen niet open stonden voor die geheime kennis. Die kennis kon ook afkeuring oproepen. Zij was alleen bedoeld voor ingewijden.

Was Jezus zo?
Dit evangelie van Judas Thomas de Tweeling stelt ons voor een paar spannende vragen. Heeft hij al die uitspraken echt uit de mond van Jezus opgetekend? Vinden we hier de geheime leer van Jezus die niet in de bijbel staat? Heeft de kerk deze geheime leer expres verdonkeremaand?

Het is mogelijk dat dit evangelie uitspraken van Jezus bevat die echt van hem afkomstig zijn en die niet in de bijbel staan. Helaas is het moeilijk precies uit te maken welke uitspraken dat kunnen zijn. In het algemeen kunnen we zeggen dat allerlei uitspraken in dit evangelie niet zo door Jezus zelf gezegd zijn. Ze zijn hem later in de mond gelegd door christenen die Jezus’ onderwijs later zo hebben opgevat en uitgewerkt. Net als nu waren er ook vroeger mensen die wel door Jezus geboeid waren, maar die moeite hadden met het christelijk geloof van de kerk. Voor hen was Jezus de leraar uit de hemelse lichtwereld. Van hem kon je leren hoe je daarnaar kon terugkeren. Dat Jezus was gekruisigd en uit de dood opgestaan, was voor hen minder belangrijk.

In de evangeliën in de bijbel staan nog een heleboel andere dingen over Jezus, die in het evangelie van Thomas niet voorkomen. Het evangelie van Thomas geeft dus een eenzijdig beeld van Jezus. Het is ook vrijwel uitgesloten dat de echte Thomas deze verzameling spreuken heeft samengesteld. Het evangelie is later op zijn naam gezet. Zoiets gebeurde vroeger wel vaker.

Al met al is het begrijpelijk dat dit evangelie niet in de bijbel is opgenomen. De kerk had haar redenen om dit boek af te wijzen. Toch is het bijzonder boeiend om te lezen. Tegelijk is het verwarrend, maar dat is ook de bedoeling ervan. Door die verwarring ga je nadenken en ga je op zoek naar de waarheid. Het evangelie van Thomas geeft ons inzicht hoe verschillend de opvattingen over Jezus in de begintijd van het christendom al waren. Net als in onze tijd.

Riemer Roukema

----------------------------------------------------------------------
De auteur is hoogleraar Nieuwe Testament aan de Theologische Universiteit Kampen. In 2004 verscheen bij uitgeverij Meinema (Zoetermeer) de tweede druk van zijn boek Gnosis & Geloof in het vroege christendom. Deze uitgebreide inleiding op de gnostiek is in Nederland overal verkrijgbaar.